การผ่าตัดรักษาโรคระบบกระดูกและข้อ ไม่ว่าจะเป็นการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่า ข้อสะโพก หรือการซ่อมแซมเส้นเอ็นที่ฉีกขาด ถือเป็นความสำเร็จขั้นแรกในการฟื้นฟูโครงสร้างร่างกาย ทว่าหลังจากการผ่าตัดสิ้นสุดลง กระบวนการสำคัญที่จะช่วยให้ผู้ป่วยกลับมาเคลื่อนไหวและใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างปกติคือการฟื้นฟูสมรรถภาพทางกาย ผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยมักมีความเข้าใจผิดว่าหลังผ่าตัดควรนอนพักนิ่งๆ เพื่อให้แผลหายสนิท แต่ในความเป็นจริง การขาดการเคลื่อนไหวที่เหมาะสมในช่วงแรกอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงอย่าง ภาวะข้อติดแข็ง ซึ่งการทำ กายภาพบำบัด อย่างถูกวิธีจะเป็นกุญแจสำคัญในการป้องกันปัญหานี้

กลไกการเกิดภาวะข้อติดแข็งหลังการผ่าตัด

เมื่อเนื้อเยื่อรอบข้อต่อได้รับบาดเจ็บจากการผ่าตัด ร่างกายจะมีกระบวนการซ่อมแซมตัวเองตามธรรมชาติโดยการสร้างเส้นใยคอลลาเจนที่หนาตัวขึ้นมา หรือที่เรียกว่า พังผืด (Scar tissue) ยิ่งข้อต่อถูกตรึงให้อยู่กับที่เป็นเวลานาน พังผืดเหล่านี้จะยิ่งยึดเกาะแน่นหนาและหดตัวลง ส่งผลให้แคปซูลหุ้มข้อต่อและกล้ามเนื้อรอบๆ สูญเสียความยืดหยุ่น นำไปสู่ภาวะข้อติดแข็งในที่สุด ซึ่งผู้ป่วยจะมีอาการขยับข้อต่อได้ไม่สุด เช่น เหยียดขาได้ไม่ตรง งอเข่าไม่ได้ หรือยกแขนไม่ขึ้น และหากปล่อยไว้นานเกินไป การรักษาอาจทำได้ยากขึ้นและอาจจำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดเพื่อเลาะพังผืดซ้ำ

บทบาทของกายภาพบำบัดในการฟื้นฟูมุมการเคลื่อนไหว

การทำกายภาพบำบัดตั้งแต่ระยะแรกหลังผ่าตัดภายใต้การดูแลของนัก กายภาพบำบัด จะช่วยจัดระเบียบการเรียงตัวของเส้นใยพังผืดไม่ให้มาเหนี่ยวนำหรือขัดขวางการเคลื่อนไหวของข้อต่อ นักกายภาพบำบัดจะใช้เทคนิคการรักษาด้วยมือ (Manual therapy) ร่วมกับการออกกำลังกายเพื่อเพิ่มมุมการเคลื่อนไหว (Range of motion exercises) โดยเริ่มจากวิธีที่ปลอดภัย ดังนี้

• การขยับดัดดึงข้อต่อโดยนักกายภาพบำบัด (Passive range of motion): เป็นการขยับข้อต่อให้ผู้ป่วยในกรณีที่กล้ามเนื้อยังไม่มีแรงเพียงพอ เพื่อรักษาความยืดหยุ่นของเนื้อเยื่อรอบข้อโดยไม่เพิ่มแรงกดดันต่อแผลผ่าตัด
• การออกกำลังกายช่วยเหยียดงอ (Active-assisted range of motion): ผู้ป่วยเริ่มออกแรงขยับข้อต่อด้วยตนเองร่วมกับการใช้อุปกรณ์หรือมีนักกายภาพบำบัดช่วยพยุง เพื่อค่อยๆ เพิ่มองศาการเคลื่อนไหวอย่างเป็นระบบ

การใช้เทคโนโลยีทางการแพทย์ร่วมกับการฟื้นฟูกล้ามเนื้อ

นอกจากการฝึกเคลื่อนไหวรอบข้อต่อแล้ว การทำกายภาพบำบัดยุคใหม่ยังมีการนำเครื่องมือทางฟื้นฟูมาใช้เพื่อลดอาการปวดและบวมช้ำหลังผ่าตัด ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้ผู้ป่วยไม่กล้าขยับข้อต่อ การใช้อัลตราซาวนด์บำบัด เลเซอร์กำลังสูง หรือเครื่องกระตุ้นสัญญาณประสาทไฟฟ้า จะช่วยเร่งกระบวนการสมานแผลและลดการอักเสบ เมื่ออาการปวดลดลง ผู้ป่วยจะสามารถเข้าร่วมโปรแกรมออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อรอบข้อต่อ (Strengthening exercises) ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งกล้ามเนื้อที่แข็งแรงขึ้นนี้เองจะทำหน้าที่เป็นสนับเข่าหรือสนับข้อตามธรรมชาติ คอยรองรับแรงกระแทกและป้องกันการบาดเจ็บซ้ำในระยะยาว

การทำกายภาพบำบัดหลังผ่าตัดจึงไม่ใช่เพียงแค่ทางเลือก แต่เป็นขั้นตอนจำเป็นที่ต้องดำเนินควบคู่ไปกับการรักษาทางการแพทย์เพื่อให้ได้ผลลัพธ์การรักษาที่สมบูรณ์แบบที่สุด สำหรับผู้ที่กำลังเตรียมตัวเข้ารับการผ่าตัด หรืออยู่ในช่วงพักฟื้นและต้องการรับการออกแบบโปรแกรมฟื้นฟูข้อต่ออย่างปลอดภัย สามารถศึกษาข้อมูลการรักษาและปรึกษานักกายภาพบำบัดเฉพาะทางเพิ่มเติมได้ที่ https://rehabcareclinic.com/ เพื่อคืนความเคลื่อนไหวที่คล่องตัวและสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีให้กลับคืนมาอีกครั้ง